Oleh :
Ts. Ahmad Fahmi Adzha Mohd Nasarudin
Setiausaha Agung Majlis Belia Negeri Selangor /
Pensyarah Sains Komputer
Perkembangan teknologi digital telah mengubah cara masyarakat Malaysia belajar, berkomunikasi dan mendapatkan maklumat. Internet dan peranti pintar kini menjadi sebahagian daripada kehidupan seharian, termasuk dalam kalangan kanak-kanak dan golongan muda. Perkembangan ini membuka ruang yang besar kepada pendidikan, komunikasi dan pembelajaran. Namun, pada masa yang sama, ia turut mewujudkan cabaran baharu berkaitan keselamatan, privasi dan kesejahteraan pengguna.
Antara isu yang semakin mendapat perhatian ialah akses internet tanpa pengawasan dalam kalangan kanak-kanak dan peningkatan buli siber. Kedua-dua isu ini tidak boleh dilihat semata-mata sebagai masalah tingkah laku pengguna. Ia turut berkait dengan bagaimana teknologi direka bentuk, bagaimana platform digital beroperasi, bagaimana risiko dikawal selia dan sejauh mana ibu bapa, sekolah serta masyarakat memahami cabaran penggunaan teknologi.
Dalam konteks Malaysia, pendekatan terhadap keselamatan dalam talian juga sedang berubah. Persoalannya bukan lagi sekadar bagaimana untuk menghukum seseorang selepas sesuatu kejadian berlaku, tetapi bagaimana risiko boleh dikurangkan sebelum sesuatu kemudaratan berlaku. Ini memerlukan kita melihat keselamatan digital sebagai tanggungjawab bersama antara kerajaan, penyedia platform, institusi pendidikan, keluarga dan pengguna.
Akses Internet dan Kerentanan Kanak-Kanak
Penggunaan peranti digital dalam kalangan kanak-kanak meningkat dengan ketara ketika pandemik COVID-19 apabila pelaksanaan Pengajaran dan Pembelajaran di Rumah (PdPR) memerlukan pelajar mempunyai akses kepada peranti dan internet. Walaupun keadaan tersebut membantu memastikan proses pendidikan dapat diteruskan, ia juga menjadikan penggunaan peranti semakin normal pada usia yang lebih muda.
Dalam sesetengah keluarga, peranti digital bukan lagi digunakan khusus untuk pembelajaran. Ia turut menjadi medium utama untuk hiburan, komunikasi dan mengisi masa lapang. Bagi ibu bapa yang bekerja, penggunaan skrin oleh anak-anak juga boleh menjadi pilihan yang praktikal apabila masa untuk pemantauan berterusan adalah terhad.
Persoalannya ialah kanak-kanak masih belum mempunyai tahap kematangan dan literasi digital yang mencukupi untuk memahami sepenuhnya risiko di internet. Antara cabaran utama yang perlu diberikan perhatian ialah :
- Privasi dan data peribadi. Data kanak-kanak boleh dikumpulkan melalui penggunaan aplikasi, permainan dan platform digital. Persoalannya bukan sekadar bagaimana data tersebut digunakan, tetapi sama ada kanak-kanak dan ibu bapa benar-benar memahami bentuk persetujuan yang diberikan.
- Reka bentuk aplikasi yang mempengaruhi tingkah laku. Sesetengah platform menggunakan notifikasi berterusan, kandungan yang tidak berkesudahan dan sistem ganjaran untuk mengekalkan perhatian pengguna. Bagi kanak-kanak, ciri seperti ini boleh menyukarkan mereka untuk mengawal tempoh penggunaan.
- Kesejahteraan fizikal dan psikologi. Penggunaan skrin secara berlebihan boleh dikaitkan dengan masalah tidur, kurang aktiviti fizikal dan cabaran terhadap kesejahteraan kanak-kanak. Oleh itu, persoalan penggunaan teknologi perlu dilihat bersama aspek perkembangan dan kesejahteraan mereka.
- Pendedahan kepada kandungan berbahaya. Kanak-kanak berisiko terdedah kepada kandungan keganasan, eksploitasi seksual, gangguan, kandungan berkaitan mencederakan diri dan gambaran tubuh badan yang tidak sihat. Sistem cadangan kandungan juga boleh menyebabkan sesuatu jenis kandungan terus muncul walaupun pengguna pada asalnya tidak mencarinya.
Oleh itu, menyediakan akses internet kepada kanak-kanak tidak seharusnya dilihat sebagai persoalan akses semata-mata. Ia perlu disertai dengan mekanisme keselamatan, pendidikan literasi digital dan pengawasan yang bersesuaian dengan usia.
Buli Siber dan Kesan Dunia Digital
Cabaran dunia digital bukan hanya berkaitan perkara yang dilihat atau dicari oleh pengguna. Ia juga berkaitan bagaimana seseorang individu boleh menjadi sasaran gangguan secara terbuka dan berterusan.
Buli siber mempunyai ciri yang berbeza daripada buli secara bersemuka. Dalam dunia fizikal, sesuatu konflik biasanya mempunyai batas dari segi ruang dan masa. Dalam talian, kandungan boleh disebarkan kepada jumlah pengguna yang besar, disimpan, dikongsi semula dan terus muncul walaupun mangsa telah meninggalkan sesuatu platform.
Struktur media sosial turut menjadikan sesuatu kandungan mudah menjadi tular. Satu komen atau mesej yang pada asalnya ditujukan kepada seseorang boleh berkembang menjadi serangan oleh sekumpulan pengguna. Dalam keadaan tertentu, konflik yang serius juga boleh berubah menjadi bahan hiburan apabila pengguna lain turut berkongsi, memberi reaksi atau menghasilkan kandungan susulan.
Kes Esha pada tahun 2024 memberikan gambaran tentang bagaimana gangguan dalam talian boleh mempunyai kesan di luar ruang digital. Pada 30 Jun 2024, beliau menerima mesej ancaman melalui TikTok dan kemudiannya membuat laporan polis pada 4 Julai. Pada 5 Julai, beliau ditemui meninggal dunia di sebuah kondominium di Setapak.
Kes tersebut mendapat perhatian awam dan membuka perbincangan mengenai keupayaan kerangka undang-undang sedia ada dalam menangani bentuk gangguan digital. Perkara penting daripada kes seperti ini bukan hanya bentuk hukuman yang dikenakan, tetapi persoalan sama ada sistem sedia ada mampu bertindak lebih awal sebelum sesuatu gangguan berkembang menjadi ancaman yang lebih serius.
Dalam hal ini, kita perlu melihat buli siber bukan hanya sebagai masalah antara pelaku dan mangsa. Platform tempat gangguan itu berlaku juga mempunyai peranan kerana platform menentukan bagaimana kandungan disebarkan, bagaimana pengguna boleh berinteraksi dan bagaimana laporan terhadap kandungan berbahaya diproses.
Perkembangan Kerangka Pemantauan dan Penguatkuasaan di Malaysia
Malaysia kini bergerak ke arah pendekatan yang lebih sistematik terhadap keselamatan dalam talian. Akta Keselamatan Dalam Talian 2025 (ONSA) mula berkuat kuasa pada 1 Januari 2026 dan memperkenalkan kewajipan kepada penyedia perkhidmatan berlesen untuk mengurus risiko kandungan berbahaya, menyediakan mekanisme pelaporan dan bantuan pengguna serta memberikan perlindungan khusus kepada kanak-kanak.
Perkembangan ini penting kerana tumpuan pengawalseliaan tidak lagi hanya kepada kandungan tertentu selepas ia dilaporkan. Sebaliknya, ia turut melihat kepada pengurusan risiko pada peringkat platform, termasuk bagaimana kandungan diedarkan, bagaimana sistem cadangan berfungsi dan bagaimana platform mengurus keselamatan pengguna.
Mulai 1 Jun 2026 pula, Kod Perlindungan Kanak-Kanak dan Kod Pengurangan Risiko di bawah ONSA mula dikuatkuasakan. Antaranya ialah keperluan penyedia platform media sosial berlesen melaksanakan mekanisme pengesahan umur bagi memastikan pengguna bawah 16 tahun tidak membuka atau mengekalkan akaun media sosial.
Ini menunjukkan satu perubahan penting dalam pendekatan dasar. Tanggungjawab melindungi kanak-kanak tidak lagi diletakkan sepenuhnya kepada ibu bapa. Platform juga mempunyai tanggungjawab untuk memastikan sistem mereka mempunyai perlindungan yang bersesuaian dengan usia pengguna.
Namun, pengawalseliaan sahaja tidak mencukupi. Keberkesanan sesuatu undang-undang akhirnya bergantung kepada sejauh mana platform mematuhi kewajipan tersebut dan sejauh mana penguatkuasaan dapat dilakukan secara konsisten.
Akauntabiliti Platform Digital
Akauntabiliti platform digital perlu menjadi salah satu komponen utama dalam keselamatan dalam talian. Platform bukan sekadar menyediakan ruang untuk pengguna berinteraksi. Platform juga menentukan bagaimana kandungan disebarkan, bagaimana pengguna ditemui, kandungan apa yang disyorkan dan ciri apa yang digunakan untuk mengekalkan perhatian pengguna.
Oleh itu, apabila sesuatu platform direka untuk meningkatkan interaksi dan tempoh penggunaan, penyedia platform juga perlu mengambil kira risiko yang terhasil daripada reka bentuk tersebut.
Dalam isu buli siber, tanggungjawab platform tidak seharusnya hanya bermula selepas mangsa membuat laporan. Pendekatan yang bergantung sepenuhnya kepada laporan pengguna menyebabkan beban keselamatan diletakkan kepada mangsa. Bagi kanak-kanak pula, mereka mungkin tidak mengetahui bahawa sesuatu tingkah laku merupakan bentuk gangguan atau tidak mempunyai pengetahuan untuk menggunakan mekanisme aduan yang disediakan. Platform perlu mempunyai sistem yang mampu mencegah, mengesan dan bertindak.
Pertama, pencegahan perlu dimulakan melalui Safety by Design. Ini termasuk tetapan privasi yang lebih ketat untuk akaun kanak-kanak, kawalan terhadap mesej daripada individu yang tidak dikenali, perlindungan daripada akaun palsu serta ciri yang mengurangkan risiko gangguan secara beramai-ramai.
Kedua, platform perlu meningkatkan keupayaan pengesanan risiko. Sistem pembelajaran mesin boleh digunakan untuk mengenal pasti corak gangguan yang lebih kompleks, seperti penciptaan akaun secara besar-besaran, serangan terselaras, mass tagging atau penyebaran kandungan yang sama kepada mangsa secara berulang. Pendekatan ini lebih berkesan berbanding bergantung sepenuhnya kepada penapisan kata kunci kerana bentuk gangguan digital sentiasa berubah.
Ketiga, terdapat keperluan untuk tindakan yang sepadan dengan tahap risiko. Tidak semua kes perlu dilayan dengan cara yang sama. Kandungan berisiko rendah mungkin boleh dikendalikan melalui sistem automatik, manakala ancaman fizikal, doxxing, eksploitasi kanak-kanak atau gangguan terselaras memerlukan eskalasi kepada moderator manusia yang terlatih dan, apabila memenuhi keperluan undang-undang, pihak berkuasa yang berkaitan.
Keempat, platform perlu mempunyai mekanisme pelaporan yang mudah, pantas dan telus. Laporan pengguna tidak sepatutnya hilang dalam sistem tanpa penjelasan. Pengguna perlu mengetahui bahawa laporan mereka telah diterima, apakah tindakan yang boleh diambil dan, setakat yang sesuai, apakah keputusan yang telah dibuat.
Kelima, akauntabiliti memerlukan ketelusan dan kebolehukuran. Platform perlu dapat menunjukkan bagaimana mereka mengenal pasti risiko, jumlah laporan yang diterima, tempoh masa untuk bertindak dan bentuk tindakan yang diambil. Data sedemikian penting supaya kerajaan, penyelidik dan masyarakat dapat menilai keberkesanan sistem keselamatan platform, bukannya hanya bergantung kepada kenyataan polisi yang diterbitkan oleh syarikat.
Pada masa yang sama, akauntabiliti platform tidak bermaksud semua kandungan bermasalah perlu ditapis secara automatik. Sistem automatik juga boleh melakukan kesilapan dan berpotensi menyekat kandungan yang tidak melanggar peraturan. Oleh itu, mekanisme semakan manusia, proses rayuan dan garis panduan yang jelas tetap diperlukan.
Di sinilah prinsip akauntabiliti menjadi penting. Jika platform mempunyai kuasa untuk menentukan bagaimana kandungan disebarkan dan bagaimana pengguna berinteraksi, maka platform juga perlu bertanggungjawab terhadap risiko yang timbul daripada keputusan reka bentuk dan operasi mereka.
Akauntabiliti Bersama: Kerajaan, Platform, Keluarga dan Pengguna
Walaupun akauntabiliti platform semakin penting, keselamatan digital tidak boleh diserahkan kepada platform semata-mata. Setiap pihak mempunyai tanggungjawab berdasarkan peranan dan tahap kawalan masing-masing.
Pertama, kerajaan perlu menyediakan kerangka perundangan dan penguatkuasaan yang jelas. Kerajaan perlu memastikan kewajipan platform boleh diukur, dilaksanakan dan dikuatkuasakan. Dalam masa yang sama, pengawalseliaan perlu mengambil kira keseimbangan antara keselamatan, privasi dan hak pengguna.
Kedua, platform perlu bertanggungjawab terhadap reka bentuk dan operasi sistem mereka. Ini termasuk keselamatan melalui reka bentuk, pengesanan risiko, mekanisme laporan, moderasi kandungan, perlindungan kanak-kanak dan ketelusan mengenai tindakan yang diambil.
Ketiga, ibu bapa dan komuniti perlu mempunyai literasi digital yang mencukupi. Ibu bapa perlu memahami tetapan privasi, kawalan ibu bapa, keselamatan Wi-Fi dan prosedur membuat laporan. Sekolah dan PIBG juga boleh memainkan peranan dengan menjadikan literasi digital sebagai sebahagian daripada pendidikan ibu bapa, bukan hanya pendidikan pelajar.
Keempat, pengguna sendiri mempunyai tanggungjawab. Kandungan yang mempunyai unsur gangguan tidak sepatutnya terus disebarkan, diberikan tanda suka atau dijadikan bahan jenaka. Sekiranya seseorang menjadi mangsa gangguan, bukti seperti tangkapan skrin, tarikh, pautan dan maklumat akaun perlu disimpan sebelum kandungan atau akaun tersebut dilaporkan kepada pihak yang berkaitan.
Pendekatan ini lebih realistik berbanding meletakkan keseluruhan tanggungjawab kepada satu pihak. Platform mempunyai kawalan terhadap reka bentuk dan sistem mereka. Kerajaan mempunyai kuasa untuk mengawal selia. Ibu bapa mempunyai tanggungjawab terhadap persekitaran penggunaan di rumah. Manakala pengguna pula mempunyai tanggungjawab terhadap tingkah laku mereka sendiri.
Penutup
Cabaran keselamatan digital di Malaysia tidak boleh diselesaikan dengan satu undang-undang, satu platform atau satu pihak sahaja. Ia merupakan isu yang melibatkan hubungan antara teknologi, dasar awam, institusi pendidikan, keluarga dan tingkah laku pengguna.
Pada masa yang sama, kita perlu mengelakkan pendekatan yang melihat kanak-kanak sebagai pengguna yang perlu dijauhkan sepenuhnya daripada teknologi. Teknologi merupakan sebahagian daripada pendidikan dan kehidupan mereka. Persoalan yang lebih penting ialah bagaimana memastikan mereka dapat menggunakan teknologi dalam persekitaran yang lebih selamat, bertanggungjawab dan sesuai dengan tahap perkembangan mereka.
Dalam ekosistem digital, akauntabiliti perlu bergerak seiring dengan kuasa. Semakin besar kawalan sesuatu pihak terhadap bagaimana teknologi digunakan, semakin besar juga tanggungjawabnya untuk mengurus risiko yang terhasil. Oleh sebab itu, platform digital tidak boleh hanya menjadi penyedia ruang interaksi, tetapi perlu menjadi sebahagian daripada penyelesaian terhadap masalah keselamatan yang wujud dalam ruang tersebut.
Keselamatan digital akhirnya memerlukan akauntabiliti bersama. Kerajaan perlu menyediakan kerangka yang jelas, platform perlu bertanggungjawab terhadap reka bentuk dan sistem mereka, ibu bapa perlu mempunyai literasi digital yang mencukupi, manakala masyarakat pula perlu memahami tanggungjawab mereka sebagai pengguna.
Kemajuan digital bukan sekadar tentang seberapa cepat masyarakat menerima teknologi. Ia juga tentang sejauh mana kita mampu memastikan perkembangan tersebut berlaku tanpa mengorbankan keselamatan, privasi dan kesejahteraan generasi yang akan datang.
Bertarikh : 21 September 2026
*Artikel ini adalah pandangan peribadi penulis
