Oleh :
Ts. Ahmad Fahmi Adzha Mohd Nasarudin
Ketua Biro Tugas-Tugas Khas (Kesepaduan Sosial) Angkatan Belia Islam Malaysia (ABIM)/
Setiausaha Agung, Majlis Belia Negeri Selangor
Pengenalan: Meruntuhkan Tembok, Membina Jambatan
Malaysia hari ini sering kali dilihat terperangkap dalam dilema polarisasi kaum dan agama yang meresahkan. Garis pemisah yang wujud bukan sekadar perbezaan ideologi, malah merentasi sentimen emosi yang mendalam, mewujudkan “trauma voids” atau kekosongan trauma yang sering kali gagal diakui. Namun, kehadiran bulan Ramadan yang mulia ini seharusnya tidak hanya dilihat sebagai ritual keagamaan semata-mata, tetapi sebagai peluang keemasan untuk melakukan constant repair—sebuah kerja pembaikan berterusan dalam hubungan etnik kita yang rapuh.
Kita perlu kembali menghayati konsep “Kepelbagaian Dalam Bingkai Kesatuan.” Cabaran kita bukan untuk menghapuskan perbezaan melalui asimilasi yang memaksa, tetapi untuk belajar “Hidup Bersama Dalam Budaya Damai” melalui tindakan yang tulus. Sebagai golongan belia, peranan anda bukan sekadar menjadi pemerhati, tetapi menjadi penenun semula fabrik perpaduan yang telah lama koyak oleh retorik kebencian dan ketakutan.
Menghayati Akar Sejarah—Kepelbagaian Bukanlah Hal Baru
Ramai belia hari ini terperangkap dalam naratif bahawa kepelbagaian di Malaysia hanyalah produk kolonialisme British. Hakikatnya, sejarah kita jauh lebih rencam. Sejak abad ke-4 hingga ke-6 Masihi, Kerajaan Buddha Langkasuka telah wujud di kawasan Patani dan Kedah sebagai negeri naungan (vassal) Empayar Fou-nan yang luas. Ini diikuti oleh kebangkitan Empayar Sri Vijaya pada abad ke-7 dan pengaruh Empayar Hindu-Malay Majapahit yang memperkenalkan unsur-unsur budaya seperti Wayang Kulit.
Sedar atau tidak, plot Wayang Kulit yang berasal daripada epik Ramayana dan Mahabharata, serta peranan Tok Dalang yang secara tradisinya dikaitkan dengan penjelmaan Dewa Vishnu, menunjukkan betapa elemen “yang lain” sebenarnya telah lama mendarah daging dalam budaya Melayu sebelum kedatangan Islam pada abad ke-13. Memahami sejarah ini penting agar belia sedar bahawa pluralisme bukanlah ancaman luar, tetapi identiti asal Tanah Melayu.
“Hubungan etnik di Malaysia memerlukan ‘constant repair’ atau pembaikan berterusan untuk mengekalkan semangat Muhibbah.”
Anjakan Paradigma: Dari Toleransi ke Fiqh al-Ta’ayush
Almarhum Dr. Siddiq Fadzil sering menekankan keperluan umat Islam beralih daripada sikap toleransi yang pasif kepada Fiqh al-Ta’ayush atau kefahaman mengenai hidup bersama dalam budaya damai. Dalam karya beliau, Pembinaan Bangsa Kepelbagaian Dalam Bingkai Kesatuan, beliau menegaskan bahawa kepelbagaian etnik dan agama adalah sunnatullah (ketetapan Tuhan) yang perlu diraikan, bukan dikesalkan.
Menurut almarhum, Belia Islam perlu memahami bahawa konsep kewarganegaraan moden menuntut penggunaan istilah Muwatinun (warganegara yang setara hak dan tanggungjawab) bagi menggantikan terminologi fiqh klasik yang bersifat binari seperti Dhimmi atau Harbi, yang tidak lagi relevan dalam konteks negara bangsa Malaysia.
Frasa “Kepelbagaian Dalam Bingkai Kesatuan” membawa konotasi bahawa identiti kaum dan agama tidak perlu dileburkan (asimilasi) untuk mencapai perpaduan. Sebaliknya, setiap kaum bebas mengekalkan jati diri masing-masing, namun terikat dalam satu “bingkai” kesetiaan kepada negara, Perlembagaan Persekutuan, dan Rukun Negara. Justeru, peranan belia adalah memperkukuh bingkai ini tanpa memecahkan kepelbagaian di dalamnya.
“Iftar Merentas Iman”—Ramadan Sebagai Ruang Dialog Organik
Ramadan menawarkan platform unik untuk interaksi sosial melalui inisiatif “Interfaith groups break fast together.” Namun, belia perlu bergerak melampaui sekadar toleransi nipis. Di sini, konsep tolerant exclusivism yang dibincangkan oleh sarjana teologi Fook Kong Wong menjadi relevan. Ia bermaksud belia tidak perlu melepaskan kebenaran agama masing-masing (pluralisme agama) untuk menjadi inklusif.
Sama seperti konsep Gēr (pendatang/asing) dalam tradisi kuno yang diraikan tanpa perlu diasimilasikan, belia boleh kekal eksklusif dalam pegangan iman mereka namun tetap “toleran” dan kasih kepada jiran yang berbeza. Iftar bersama adalah ruang di mana kita beralih daripada eksklusivisme yang membina tembok kepada inklusivisme yang membina meja hidangan untuk semua.
Tradisi berbuka puasa atau Iftar mempunyai potensi sosiologi yang besar sebagai alat penyatuan atau “ejen perpaduan” (Wan Rosdy, 2025). Makan bersama (commensality) adalah aktiviti manusiawi yang paling asas untuk meruntuhkan tembok prasangka.
Oleh sebab itu, penganjuran “Majlis Iftar Muhibbah” yang melibatkan pimpinan belia rentas kaum dan agama, sangat sesuai dianjurkan secara bersama. Fokus utama bukan sekadar makan, tetapi sesi Lita’arafu (saling berkenalan). Program seperti mengedar bubur lambuk perlu ditransformasikan daripada aktiviti kebajikan sehala kepada aktiviti gotong-royong bersama sukarelawan bukan Islam, bagi memupuk rasa kepunyaan (sense of belonging). Jangan sekadar menjemput rakan bukan Islam ke majlis berbuka puasa sebagai tetamu pasif. Jadikan mereka rakan penganjur dalam misi bantuan asnaf atau program pembersihan komuniti. Ini membina rasa kepunyaan bersama (sense of belonging).
Literasi Digital dan Naratif Damai
Laporan Southeast Asian Social Cohesion Radar (RSIS, 2025) menunjukkan bahawa belia adalah kumpulan yang paling rentan terhadap polarisasi digital. Isu-isu sensitif sering diputar belit di platform media sosial untuk membakar emosi perkauman.
Belia perlu bertindak sebagai “Pasukan Pemadam Api” (Firefighters) di media sosial. Mengambil semangat Tabayyun (verifikasi), aktivis belia mesti pantas mematahkan berita palsu atau hasutan kebencian dengan fakta yang santun. Kempen tanda pagar seperti #RamadanDamai atau #KitaKawan perlu diperluaskan untuk menenggelamkan naratif kebencian.
Semangat Khidmat Masyarakat: Ramadan sebagai Bulan ‘Social Engagement’
Ramadan sering dikaitkan dengan infaq dan sedekah. Dalam kerangka Malaysia Madani, bantuan kemanusiaan haruslah buta warna, berasaskan prinsip Karamah Insan (kemuliaan manusia).
Program bantuan (seperti Bakul Rahmah Ramadan) perlu menyasarkan golongan rentan (B40) tanpa mengira agama. Apabila sebuah organisasi belia Islam menyantuni keluarga India atau Cina yang memerlukan di bulan puasa, ia menghantar mesej dakwah bil-hal yang kuat mengenai keadilan Islam, sekali gus merawat persepsi negatif terhadap agama.
Kesimpulan
Mengambil iktibar daripada insiden perobohan struktur ibadat atau isu-isu berkaitan, pendekatan belia haruslah bersifat solution-oriented (berorientasikan solusi) dan bukan konfrontasi. Pimpinan belia perlu menggunakan saluran rasmi seperti Jawatankuasa Perpaduan Kaum atau platform Majlis Belia Daerah untuk menyelesaikan pertikaian secara tertutup dan berhikmah, bukannya melalui perbicaraan media sosial (trial by social media) yang hanya memburukkan keadaan.
Gagasan “Kepelbagaian Dalam Bingkai Kesatuan” bukanlah satu retorik akademik semata-mata, tetapi satu keperluan mendesak (imperative) untuk kelangsungan negara bangsa. Ramadan menawarkan momentum rohani yang unik untuk menyuburkan nilai ini.
Keharmonian di negara kita tidak akan tercapai melalui retorik politik yang kosong. Ia memerlukan anjakan daripada dasar berasaskan kaum kepada pendekatan berasaskan nilai dan keperluan manusiawi yang nyata. Kita memerlukan belia yang berani untuk melaksanakan perubahan secara strategik, berperingkat, dan berteraskan pembangunan keupayaan sebenar.
Sebagai penutup, saya tinggalkan anda dengan satu persoalan yang perlu dijawab oleh nurani setiap aktivis: “Adakah kita berani menjadi agen perubahan kecil yang konsisten dalam membina keadilan, atau kita sekadar memilih untuk menjadi penonton kepada perpecahan yang berpanjangan?”
Bertarikh : 19 Februari 2026 / 1 Ramadan 1447 Hijrah
